महसुली नोंदीतील ‘मोटस्थळ’ म्हणजे काय
जुने पाणीहक्क आजही कायदेशीरदृष्ट्या महत्त्वाचे
समृद्ध नगर न्यूज नेटवर्क विशेष वृत्त –
ग्रामीण भागातील जमिनीच्या व्यवहारात आढळणारा “मोटस्थळ” हा जुना महसुली शब्द सध्या अनेक ठिकाणी पुन्हा चर्चेचा विषय ठरत आहे. आधुनिक काळात विद्युत पंप व बोअरवेलचा वापर वाढला असला, तरी जुन्या महसुली नोंदींमध्ये नमूद असलेला मोटस्थळाचा हक्क आजही कायदेशीरदृष्ट्या महत्त्वाचा असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
पूर्वी शेतजमिनीस पाणीपुरवठा करण्यासाठी मोट, रहाट, चरखी यांसारख्या पारंपरिक साधनांचा वापर केला जात असे. विहीर, नदी किंवा नाल्यातून पाणी उपसण्यासाठी ज्या ठिकाणी ही साधने बसवली जात, त्या ठिकाणास महसुली भाषेत “मोटस्थळ” असे संबोधले जाई. ब्रिटिशकालीन महसुली व्यवस्थेत पाणीपुरवठा ही शेतीची मूलभूत गरज मानली जात असल्याने मोटस्थळाची स्वतंत्र नोंद ठेवली जात होती.
महसुल विभागाच्या माहितीनुसार, अनेक जुन्या ७/१२ उताऱ्यांमध्ये व फेरफार नोंदींमध्ये मोटस्थळाचा उल्लेख आजही आढळतो. काही प्रकरणांमध्ये विहीर एका गट नंबरमध्ये तर मोटस्थळ शेजारच्या गट नंबरमध्ये असल्याची नोंद आहे. अशा वेळी संबंधित शेतकऱ्याला त्या मोटस्थळाचा वापर हक्क (ईसमेंट राईट) मिळालेला असतो.
अलीकडे जमिनीच्या खरेदी-विक्री व्यवहारात या हक्काकडे दुर्लक्ष झाल्याने वाद निर्माण होत आहेत. मोटस्थळावर बांधकाम करणे, पंप बसवण्यास विरोध करणे किंवा मोटस्थळाचा मार्ग बंद करणे अशा तक्रारी तहसील कार्यालयात दाखल होत असल्याचे चित्र आहे. महसुल अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, “मोटस्थळाचा उल्लेख खरेदीखतात नसला, तरी जुनी महसुली नोंद अस्तित्वात असल्यास तो हक्क कायदेशीर मानला जातो.”
कायदा तज्ज्ञांच्या मते, मोटस्थळ हा केवळ जुन्या काळातील शब्द नसून तो पाण्याच्या हक्काशी संबंधित महत्त्वाचा दस्तऐवजात्मक पुरावा आहे. त्यामुळे शेतजमीन खरेदी करताना ७/१२ उतारा, फेरफार नोंदी आणि शेरे स्तंभ काळजीपूर्वक तपासण्याचा सल्ला देण्यात येत आहे.
ग्रामीण भागात पाण्याचे वाढते महत्त्व लक्षात घेता, मोटस्थळासारख्या जुन्या महसुली संकल्पना आजही तितक्याच लागू आणि प्रभावी असल्याचे या निमित्ताने पुन्हा अधोरेखित होत आहे.
